نام شما:
ایمیل مقصد:

 سال 1398 سال نوعدوستی، انعطاف و گشایش در مدیریت شهری نویسنده: حمیدرضا موحدی زاده*
در آستانه آغاز سال جدید 1398 به سر می بریم. این که سال 1397 چگونه بر ما و جامعه ایران گذشت، مستلزم ارائه تحلیل دقیق و چرائی تحولات و وقایع در روند مسائل ملی و بین المللی می باشد. این که چه چشم اندازی فراروی مردم، جوانان و فرزندان ما در سال 1398 می ...

اعتدال معیار مهم جامعه اسلامی/ احمد رضا مسعودی فر*

اعتدال معیار مهم جامعه اسلامی/ احمد رضا مسعودی فر*


گروه: اعتدال، مدارا و امید به اصلاح
تاریخ درج: 1394/3/14
نویسنده: مدیر سایت
تعداد بازدید: 0

 

چکیده :
در آموزه های قرآن، نهج البلاغه و احادیث نبوی و ائمه معصومین علیهم السلام، از دین اسلام به عنوان دین اعتدال و از امت اسلام، به عنوان «امت وسط» یاد شده، این مهم باید دراحساس، اندیشه، گفتار و رفتار افراد جامعه بروز کند که متاسفانه در اغلب موارد نسبت به آن، کم توجهی شده است. در این گفتار، به طور خلاصه به معنا و مفهوم اعتدال،امت وسط، تعریف اعتدال، رابطه اعتدال و اصلاح،‌تعریف اصلاح،رابطه بین اعتدال و عقلانیت،رابطه بین اعتدال و ایمان، اعتدال در زبان و گفتار، ارزش و اهمیت آن،زبان و انواع آن،مقایسه زبان اخلاق مدار و غیر اخلاقی، تعبیر امام خمینی (ره) از سخنان و گفتار های غیر اخلاقی از نظام اسلامی و مرز بندی امام صادق (ع) و... تبیین می شود.
کلید واژه ها : اعتدال، میانه روی، قصد، امت وسط،افراط و تفریط.
 
مقدمه :
با پژوهش در قرآن کریم و آموزه های دینی در می یابیم که اسلام نظام خلقت را به عنوان یک نظام احسن و یک نظام اعتدالی و آفرینش انسان را مبتنی بر این نظام قرارداده است و او را به میانه روی دعوت و از تند روی و کند روی و افراط و تفریط منع کرده است و با یقین می توان گفت که دین اسلام، به عنوان کامل ترین دین و شریعت سهل و آسان، دینی معتدل و میانه رو است.
بنابراین از منظر اسلام، انسان کامل یا عبادالرحمن از لحاظ شخصیتی، در همه ابعاد « معتدل» است، چه در حوزه اعتقادات، چه در حوزه اخلاق و چه در حوزه احساس و چه در حوزه اندیشه و رفتار.
    یافته های پژوهشهای روان شناسی، هم با آن هماهنگی دارد، زیرا از لحاظ ویژگیهای مختلف، حداکثر افراد در حد متوسط و حول نقطه میانه و میانگین قرار می گیرند و حال اگر این ویژگی مورد پژوهش، « اعتدال» باشد، این عده، افراد معتدل و در دو طرف آنها به تدریج و ، در آخرین حد، « افراطی ها یا تندروها» و « تفریطی ها یا کندروها» قرار می گیرند.
    آموزه های دینی به ما می آموزند که هرکس، دستورات و آموزه های هدایت بخش اسلام را رعایت کند و امور زندگیش بر مبنای آنها تداوم داشته باشد، از لحاظ شخصیتی، معتدل و زندگی او نیز متعادل و متوازن خواهد بود،‌ از این رو انتظار می رود که در جامعه اسلامی، اعتدال در تمام حوزه ها، یعنی زندگی فردی، اجتماعی و... حاکم گردد و نتیجه آن جامعه ای معتدل،‌و به دور از افراط و تفریط و خشونت و توام با آرامش ، نشاط و امید باشد.
 
 
الف- تبیین مفهوم اعتدال
        معنا و مفهوم اعتدال . معنای آن در فارسی، معادل « میانه روی» است، اما در قرآن کریم، معادل واژه های: « قصد»، (نحل:9)، « صراط مستقیم»، (حمد:6)،‌« وسط» (بقره : 143)، « سواءالسبیل»، (قصص:22) و « حنیف» (انعام : 161)، بکار رفته است.
 
ب- مفهوم حقیقی اعتدال در قرآن
    از منظر قرآن کریم، راه راست یا (صراط مستقیم) یا « وسط» ، راهی است که همراه با ثبات، با استقامت و پایداری باشد،‌و در فرهنگ قرآن و زبان عربی به معنای«قوام و پایداری توام با اعتدال و تعادل» آمده است.
    در ارزش و اهمیت اعتدال،‌ همین بس، که در قرآن کریم، از راه راست و مستقیم به عنوان راه « میانه» نامبرده شده و از زبان حضرت موسی (ع) بیان شده که راه میانه همان راه درست هدایت است:
« ... قالَ عَسی رَبّی اَن یَهدِیَنی سَواءَ السَّبیل»، (قصص: 22).
« ... گفت : امیدوارم پروردگارم مرا به راه راست (میانه روی و اعتدال)،‌هدایت کند
    حضرت ابراهیم (ع) نیز دین خود را،‌دین« حنیف» یعنی دین میانه روی و اعتدال معرفی کرده است(انعام: 161)
 
پ: منظور از « امت وسط» چیست؟
   با نظر به قرآن کریم، در می یابیم، که امت اسلام به عنوان « امت وسط» یعنی امت میانه و اعتدالی معرفی شده است:
« وَکَذالِکَ جَعَلنا کُم اُمَّه وسطاً لِتکُونواشُهَدَاءَ عَلَی الّناس ...» (بقره : 143).
« همان گونه ( که قبله شما یک قبله میانه است)، شما را نیز، امت میانه ای قراردادیم، در حد اعتدال؛‌میان افراط و تفریط؛ تا بر مردم گواه باشید؛...»
     منظور از«امت وسط»یا امت میانه به نظر برخی از مفسران بزرگ،مراد«ائمه معصومین علیهم السلام»است.درمورد امت وسط دو نظر مطرح است:                                                                                                                                                                                                                                                   
1-     امت وسط، یعنی گروه میانه ای که هیچگاه،‌در اعتقادات، اخلاقیات و عمل افراط و تفریط ندارند.
 2- امت وسط، یعنی گروهی که بین پیامبر(ص) و مردم قراردارند؛‌یعنی ائمه اطهار(ع) که شاهد اعمال مردم هستند و پیامبر(ص) شاهد بر ائمه(ع). در قیامت نیز امامان در مورد مردم شهادت می دهند و پیامبر در مورد امامان. (قرآن حکیم : بقره،143،‌ترجمه مکارم شیرازی).
     بنابراین امت میانه، امتی است که در همه ابعاد میانه رو و اعتدال گرا و از افراط و تفریط به دور است.
 
ت- تعریف اعتدال
     با نظر به قرآن کریم و احادیث می توان گفت: اعتدال، عبارتست از ثبات و پایداری بر فضایل و استقامت در اعمال و رفتار شایسته و صالح. بنابراین یک مسلمان؛ باید به اعمال و رفتاری که صالح و شایسته اند وفادار و متعهد باشد و رفتاری را  که اظهار آن خلاف عقل و شرع است انجام ندهد. (مانند : نگاه شهوت آلود به نامحرم ممنوع ولی این نگاه به همسر، شایسته و صحیح است)؛ با این توضیح، یک رابطه منطقی، بین اعتدال و اصلاح وجود دارد.
 
ث- رابطه بین اعتدال و اصلاح .
    با توجه به تعریف اعتدال، می توان گفت، هر عمل معتدل، صالح و درست و هر عمل غیر معتدلی، فاسد و نادرست بشمار می رود و باید اصلاح شود. لذا اعتدال و اصلاح جزء لاینفک یکدیگرند و ضرورت دارد تعریفی از اصلاح داشته باشیم.
 
 
تعریف اصلاح از منظر اسلام.
      اصلاح که جمع آن اصلاحات است، عبارت است از فرایند تدریجی که به منظور بازسازی،اصلاح و ترمیم اندیشه، احساس و عملی که به دلیل فقدان « اعتدال»، فاسد و یا نا به هنجارشده است. مانند : ممنوعیت ربا خواری، آزاد کردن برده ها و حذف آن و ... به تدریج( قرآن کریم: آل عمران ، 130  و سیره عملی پیامبر اسلام (ص) و امامان(ع) ).
تعریف اصلاح از منظر روان شناسان و جامعه شناسان.
    از منظر جامعه شناسان و روانشناسان سیاسی می توان گفت که : اصلاحات عبارت از تدابیری که به منظور ایجاد تغییرات مطلوب اجتماعی، با استفاده از روشهای مردم سالارانه ( دمکراتیک ) ، تدریجی و مسالمت آمیز انجام شود.
   نکته اول – این تغییرات کل ابعاد جامعه ( سیاسی ، فرهنگی ، اقتصادی ، آموزشی و ... ) را میتواند شامل شود.
   نکته دوم – این تغییرات ، اعم از تغییرات فیزیکی زندگی اجتماعی و نیز تغییرات در باطن و درون افرادی را که در جامعه زندگی می کنند شامل می شود.
   مثل : انتقادهای غیر مودبانه و توهین آمیزو یا استفاده از ادبیات نا فاخر در تریبونهای عمومی  نسبت به دولتمردان و بزرگان و یا افراد و گروهها و تشکل های سیاسی رقیب، تشکل های صنفی، مدنی و... ازسوی بداخلاقان سیاسی و ساکتان و دلارامان گذشته و جاهران و دلواپسان امروز که باید اصلاح شوند.
 
 
ج- رابطه بین اعتدال و عقلانیت.
     با نظر به معنا و مفهوم « عقل» به تعبیر امام صادق علیه السلام : « عقل، چیزی است که بوسیله آن خداوند عبادت شده و بهشت کسب می شود» و « جهل» که به معنا و مفهوم : « اعتقاد داشتن بر ماهیت چیزی، به طوری که ا ین اعتقاد خلاف ماهیت آن باشد.» ، ( فرهنگ لاروس،‌ترجمه حبیبیان) .لذا می توان گفت، شأن عقل، اعتدال و میانه روی و شأن جهل، عدم اعتدال است. پس می توان گفت: هر انسان عاقلی، معتدل و هر انسان جاهلی، غیر معتدل است.
امام علی (ع) می فرماید:
« لاتری الجاهل الاّ مفرطاً او مفَّرطاً»، (نهج البلاغه،‌حکمت 70)     (جاهل را نمی بینی، مگر این که یا افراط می کند، یا تفریط.)
 
چ- رابطه بین اعتدال و ایمان .
    امام علی (ع) می فرمایند: « المومنُ سیرتهُ القصدِ و سنتهُّ الرّشد« .(مومن روش و رفتارش ، میانه روی و طریق و سنتش رشد هدایت است.) همچنین می فرمایند : « ثلاث من کنّ فیه فقد اکمل الایمان: العدل فی الغضب والرضّا،وَ القصدُ فی الفقروَالغنی، و اعتدال فی الخوف و الرجّاء» (سه صفت را هر که داشته باشد، ایمان را کامل کرده است: عدالت،‌در حال خشم و خشنودی، میانه روی در حال فقر و توانگری و اعتدال در بیم و امید از (خدا).
 
ح- رهنمودهای قرآن و امام علی (ع) در مورد اعتدال:
     در قرآن ، لقمان خطاب به پسرش می گوید: « پسرم! با بی اعتنایی، از مردم روی برمگردان و مغرورانه بر روی زمین راه نرو که خداوند هیچ متکبری را دوست ندارد.» (لقمان: 18). و در آیه بعدی می گوید: « و اقصِد فی مَشیِک و اغضُض من صوتک ان اَنکَرالاصوات لصوتُ الحمیر.» (همان: 19)« پسرم ! در راه رفتن، اعتدال را رعایت کن ! و از صدای خود بکاه!(فریاد نزن)، به تحقیق، زشت ترین صداها صدای «خر» است». حال، چرا قرآن صدای بلند و فریاد زدن را به صدای الاغ تشبیه کرده است؟ به این معناست که هر فریادی، نازیبا نیست، بلکه بستگی به موقعیت و شرایط دارد، مثل فریاد مسلمانان، به ویژه هموطنان ما بر علیه آمریکای جهانخوار که یک عمل زیبا و ستودنی است. یا بعضی حیوانات دیگر هم صدای بلند دارند، منتهی در شرایط خاصی، ولی این الاغ است که بی جهت و بی مناسبت ،گاه بی گاه، بدون دلیل شروع به فریاد زدن می کند که بسیار زشت و خشن است.
      متاسفانه، نمونه های انسانهایی که مصداق این آیه هستند را در جامعه اسلامی خودمان می بینیم که مدام بی جهت داد و فریاد می زنند و باعث تنش در جامعه شده و امنیت روانی مردم را بر هم می زنند!در حالی که در گذشته ساکت و صامت ،وگویا «صمٌّ، بکمٌ ،عُمیٌ فهم لا یعقلون » ،بودند!!
 
 
 اعتدال در خوردن و آشامیدن
     در قرآن می خوانیم « کلوا واشربوا ولا تُسرفوا، انه لا یُحبُّ المسرِفین»، (اعراف: 21). (بخورید و بیاشامید ولی اسراف نکنید که خداوند اسراف کنندگان را دوست ندارد). امید است، درمجالس عزا، مناسبت ها ، جشنها، ادارات و خانواده های ما این دستور پروردگار مهربان مورد عنایت ویژه قرار گیرد. ان شاءا..
 
اعتدال در ستایش و ثنا گویی
     امام علی (ع) می فرمایند: « الثّناءُ بِاَکثرِمِنَ الاستحقاقِ مَلَقُ والتَّقصیرِعَن الاْستحقاق عیّ ُ اَوْ حَسَدِ.» ،‌(نهج البلاغه: حکمت 347). (ستایش بیش از حدّ، چاپلوسی و کمتر از استحقاق، درماندگی یا حسد است).مثال – در چند سال، قبل با دادن القاب آنچنانی مانند : پدیده هزاره سوم!! ، یا اگر قرار بود در آخر الزمان، پیامبری بیاید، بی شک فلانی بود!! نشانگر چاپلوسی در حد اعلا بود! که باعث توهم شده بود! یا در قبل از انقلاب، چگونه شاهنشاه عاری از مهر « خدایگان» شد؟!
     دیکتاتور هارا چه کسانی پدید می آورند ؟ 1-چاپلوسان و متملقان (ظاهروباطنشان یکی نیست). 2-کسانی که می خواهند بدون زحمت و کار کردن به مال و منال برسند. 3-کسانی که شخصیت متزلزل دارند و دچار خلائی درونی اند و لذا می خواهند خود را به مرکزی متصل کنند و به عروهّ الوثقی یی نیاز دارند! ، و این سه عامل، مشکل فرهنگی است و اگر در جامعه ای این سه دسته افراد نباشند هیچ کس مجالی برای دیکتاتور شدن پیدا نمی کند، اگر هوس آن را هم داشته باشد بی آنکه قهر و غلبه ای باشد می پژمرد و به نوعی (دیکتاتور دن کیشوت وار)تبدیل می شود :کسی که گمان می کند سیطره دارد ولی در واقع فاقد آن است (ملکیان،تقدیر ما تدبیر ما،1393)
 
ج- اهمیت سخن و زبان و انواع آن
     زبان و لسان از جایگاه ویژه ای در زندگی خانوادگی و اجتماعی برخوردار است. امام علی (ع) در این زمینه می فرمایند: « تَکملوا تُعرفوا، انّ الْمَرءَ مخبوءُ تحت لسانه»، (غررالحکم : 23). (سخن بگوئید تا شناخته شوید، به تحقیق شخص(شخصیت فرد) در زیر زبانش نهفته است). علمای اخلاق، زبان را زیباترین و پربرکت ترین و در عین حال خطرناکترین و پرگناه ترین اعضاء بشمار آورده اند که حدود 30گناه، از این عضو کوچک سر می زند از این رو مختصراً به آن پرداخته می شود:
امام علی (ع) می فرمایند: « لسانُ الحال اصدقُ من لسانِ المقال» ، (همان: 264) (زبان حال، راستگوتر از زبان گفتار است). در جای دیگر می فرمایند:«زّلةُ اللِّسانِ اَشّدُ من جَرحِ السَّنانِ»، (همان: 38) (لغزش زبان (که کسی را برنجاند) از زخم نیزه سخت تر است).
1-     مقایسه زبان اخلاق مدار با زبان غیر اخلاقی و افراطی
     از منظر قرآن زبان و سخن اخلاقی در برابر زبان غیر اخلاقی، سه نوع است و باید به استفاده از آنها عنایت ویژه ای شود. زیرا خداوند به حضرت موسی(ع) دستور می دهد، با «فرعون» که دشمن خداست به نرمی سخن بگوید!! که عبارتند از :
     زبان حق و صحیح : « ... و قولوا قولا سَدیدا»( احزاب: 70) ؛ « ... و سخن حق بگوئید». قول سدید، سخنی است که با واقعیت و حقیقت تطابق دارد و لغو و بیهوده نیست و اگر فایده ای دارد، فایده اش مشروع است.(مکارم شیرازی، قرآن حکیم)
     زبان و سخن نرم : « فقولا لَه قولاً لَیِّنا ...»، ( طه: 44) . « پس با (فرعون) به نرمی و ملایمت سخن بگوئید...»
     زبان مودّب و نیک : « ...فقولوا لِلنّاس حُسنا...»، (بقره، 83). «... پس با مردم به نیکی سخن بگوئید...».
این نوع زبان ها میزان و معیاری است برای همه کسانی که ادعای دینداری دارند و جزء امت وسط محسوب می شوند.
 
2-تعبیر حضرت امام خمینی (ره)،‌از سخنان و گفتارهای غیر اخلاقی در دفاع از نظام اسلامی.
       امام خمینی (ره) استفاده از زبان های غیر اخلاقی را، به « لسان لجن» و « چماق زبان» تعبیر کرده است: که«ٰ‌لجن» گواه بر دفاع آمیخته با زشتی های اخلاقی، مثل تهمت، دروغ و اهانت است و« چماق» نشان از دفاعی است که خالی از منطق باشد و « زبان قدرت و استبداد»،که ‌جای « زبان استدلال» را گرفته باشد. (حجة الاسلام سروش، سایت انتخاب، 1393). تعبیر حضرت امام خمینی (ره) به شرح زیر است: « چماق زبان و چماق قلم بالاترین چماق هاست که فسادش صد برابر چماق های دیگر است،آنهایی که می خواهند صحبت کنند، اول با خودشان فکر کنند که این زبان چماق است و می خواهد بر سر یک دسته دیگر کوبیده شود یا زبان نصیحت» (صحیفه امام، 144/14) و « لسان نصیحت غیر لسان لجن کردن است».(همان: 127/20)و « گلوله زخم زبان هزار بار بیشتر از باروت و سرب، جگرو جان را می درد».(همان: 280/21)
مدعیان ولایتمداری! چه پاسخی در مورد نسبت دادن القاب زشت به افراد و گروهها؛ «اسلام آمریکایی»، «جاسوس!»، « غرب زده»، « تمام وجود غربی!»،‌ واخیراً با استفاده از تعبیر غیر اخلاقی « بی پدر و مادر» در مورد ( نامزدهای احتمالی انتخابات مجلس خبرگان) دارند ؟! « مگر لسان لجن نیست؟» (حجه الاسلام سروش، سایت انتخاب،1393): امام (ره) می فرماید: « آقایان! نشانه ایمان و یقین،‌عدم رهایی قلم و قدم و زبان است» (جهاداکبر:33)
2-     مرزبندی امام صادق (ع) در مورد رفتارها .
       امام صادق(ع)، برای مشخص کردن مرزها، در مورد کسانی که به آموزه های دینی عمل می کنند و رفتارهای اخلاقی، صالح و شایسته دارند، از تعبیر زیبای « هذا جعفری» استفاده کرده اند. حضرات معصومین علیهم السلام در مورد افرادی که در اعمال و رفتارشان معیارهای اخلاقی را رعایت نمی کنند، تعبیر« لیس منّا»، (از ما نیستند) را بکار برده اند.ونیز می فرمایند:«لَیسَ مِنّا مَن تَرکَ الدّنیا لآخرته و لَیسَ مِنّا مَن تَرکَ الآخرة للدّنیا» .(از ما نیست کسی که دنیا را به خاطر آخرت ترک کند و یا آخرت را به خاطر دنیا).ما از کدام دسته هستیم؟! ان شاءا... که از گروه اول باشیم ( هذا جعفری ).
 
 
نتیجه گیری
     به عنوان حسن ختام، با عنایت به فرمایش نبیِّ مکرّم اسلام (ص) که می فرمایند:
« الناسُ بِأمرائهمْ اَشبَهُ مِنهُمْ بآبائهِمْ»، (مردم به حکمرانانشان شبیه ترند تا پدر و مادرانشان).
و یا می فرمایند :«صِنفانِ مِن امّتی اذا صَلحا صَلَحَت امّتی و اذا فَسدا اَفسَدَت امّتی؛قیلَ یا رَسول الله و مَن هُم؟ قال:اَلفُقهاءُ و الامراءَ(تحف العقول:110)،(دو طبقه از امت من اگر اصلاح شدند،همه امت اصلاح شوند و اگر فاسد شدند همه فاسد شوند؛ پرسیدند:آن ها چه کسانی هستند؟فرمودند:فقیهان و زمامداران).
     بنابراین، با توجه به مطالب فوق، از همه بزرگان، دولتمردان، گروههای مرجع، به ویژه « دلآرامان دیروز!» و « دلواپسان امروز!» و ائمه محترم جمعه و جماعات،‌و دست اندرکاران رسانه های دیداری، شنیداری، مکتوب و مجازی، تقاضا دارم، با ترویج گفتمان « اعتدال و عقلانیت» و جلوگیری از گفتمان «خشونت و تخریب» و تقویت « انگیزه ارتباط و تعامل»، به جای « انگیزه قدرت» ،‌ و به کار بستن روشها و رفتارهای اعتدالیِ تَرازِ « امّت وسط» و حمایت صادقانه از «مشی اعتدال» و « دولت تدبیر و امید»،  اوّلاً – الگوهای عینی به جامعه ، به ویژه جوانان ارائه کنند؛ ثانیاً- با همدلی و جلوگیری از تنش ها، زمینه هرچه بیشتر آرامش روانی، شادمانی ، نشاط، رفاه، توسعه، آبادانی، برادری ، رشد و تعالی جامعه اسلامی ایران عزیز فراهم گردد.  ان شاءا...
 
     در پایان با عارف جان آگاه، مولانا هم نوا می شویم که گفتند :
       ای   بسا  هندو و  ترکی ، همزبان                                     ای بسا دو ترک چون بیگانگان
                             پس زبان همدلی خود خوشترست                                    همدلی از  همزبانی  بهتر است

*دکترای روان شناسی اجتماعی، مدرس دانشگاه و پژوهشگر

بستن http://www.modarair.com/news/تدبیر/1394-03-14-17-55-36.html
مطالب مرتبطمطالب مرتبط:
بازديد کل : 350156     
تمام حقوق مادی و معنوی محفوظ و متعلق به سايت بنياد مدارا و تدبير مردم ایران ( تأسیس: سال 1384 ) می باشد.
نام شما:
ایمیل مقصد: